Lekki Teatr Przenośny - spektakle zrealizowane

Jan Potocki / Mirosław Orzechowski

Parada z paradami




scenariusz, scenografia, reżyseria:

Mirosław Orzechowski

aktorzy:

Kinga Adwent
Katarzyna Biedroń
Lea Błaszczyk
Kamil Czuba
Daniel Noga
Anna Kowalczyk
Kamila Marszol
Justyna Mucha
Elżbieta Pańczyk
Aleksandra Sozańska
Agata Szyszko
Anna Wilińska
Agata Ziebura
Krzysztof Zuga


Commedia dell'arte to odmiana ludowego teatru, który narodził się we Włoszech w wieku XVI. Nawiązywała ona do antycznego mimu, rzymskiej pantomimy i popisów średniowiecznych histrionów. Przy tym stała w opozycji do sztuki "wysokiej", "uczonej". Opierała się w dużej części na improwizacji. Kanwą dla wystąpień był schematyczny scenariusz, w który swobodnie wpisywali swoje postacie aktorzy. Przedstawienia opierały się na komizmie sytuacyjnym, dowcipach językowych, parodiach. Aktorzy wymyślali teksty stosownie do sytuacji, publiczności, tworzyli zabawne gagi, popisywali się sztuczkami zręcznościowymi. Improwizowane dialogi i akcja łatwo mogły być zmienione w celu ośmieszenia konkretnych postaci, sparodiowania skandali, aktualnych wydarzeń lub zaspokojenia lokalnych gustów, podczas gdy przez cały czas pozostawały w użyciu stare gagi i żarty.

Cechą charakterystyczną tego typu komedii jest powtarzalność postaci. Typy szablonowe stanowią tutaj: starzec, młody kochanek, heroina, sprytny służący, pochodzący jeszcze od Plauta żołnierz samochwał, uczony mąż. Zwą się: Pantalone, Dottore, Arlecchino, Brighella, Kolombina, Capitano. Zmieniają swoje imiona wraz z rozpowszechnianiem się komedii dell'arte po Europie. (Pulcinella na przykład zmienia się w angielskiego Puncha, francuskiego Poliszynela i rosyjskiego Pietruszkę.) U naszego Jana Potockiego starcem staje się Kasander, cechy kochanka i żołnierza-samochwała posiada Leander, uczony mąż, rozdęty swą wiedzą niczym balon, ale posiadający również cech starca (włoskiego Dottore) to Doktor, Zerzabella to heroina, a rolę sprytnego służącego (włoskich zanni) przyjmuje na siebie Gil.

Aktorzy występowali w maskach, co również wskazuje na starożytne źródła. Oczywiście nie były to już typowe maski starożytne. Ich kształt uległ wpływowi nowszych nurtów i mód. Ale dalej dzielą się one na maski "poważne" i maski "komiczne". Poza odpowiednimi maskami, postacie wyróżniały się charakterystycznym dla siebie strojem, postawą a nawet używanym dialektem języka włoskiego. Były więc na pierwszy rzut oka rozpoznawalne przez odbiorców, którzy od razu mogli mieć wobec nich określone oczekiwania.

Włoska commedia dell'arte przeniknęła do innych krajów Europy, zwłaszcza do Francji. Tam spotkał się z nią Jan Potocki. Wywarła ona wpływ na sporą rzeszę dramaturgów, na przykład Moliera, C. Gozziego, C. Goldoniego. W wieku dwudziestym ponownie zainteresowano się tą tradycją. Komedia slapstickowa początków kina i sam Charles Chaplin do niej nawiązywał. Później wielcy reżyserzy: G. Craig, N.N. Jewrieinow, W.E. Meyerhold widząc tu rodzaj bezlitosnego sprawdzianu relacji aktor-widz.

Potocki i jego "Parady". Jan Nepomucen Potocki urodził się w 1761 roku w Pikowie na Podolu. Pisarz, podróżnik, polityk, historyk, etnograf, archeolog, badacz starożytności. Opuścił Polskę jako siedmioletni chłopiec. Uczył się w Lozannie i Genewie, bywał w Paryżu. Z językiem polskim zetknął się dopiero jako siedemnastolatek, kiedy w 1778 roku wrócił do kraju. Później był posłem na Sejm Czteroletni i działaczem obozu reform. Po przystąpieniu króla do Konfederacji Targowickiej przeniósł się do Łańcuta. Odbył liczne podróże m.in. do Turcji, Egiptu, Holandii, Hiszpanii, Maroka, Dolnej Saksonii i na Kaukaz. Służył też w armii austriackiej. Członek warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, kierownik działu naukowego przy wielkim poselstwie rosyjskim wyprawionym do Chin. W roku 1815 popełnił samobójstwo strzałem w głowę.

Pisał wyłącznie w języku francuskim. Znany jest dzisiaj przede wszystkim jako autor powieści fantastyczno-filozoficznej, fantastycznego romansu zawierającego motywy europejskie i arabskie pod tytułem "Rękopis znaleziony w Saragossie", książki o tak zwanej konstrukcji szkatułkowej, gdzie z jednej historii wynika następna, w tej kolejna, podobnie jak w opowieściach Szeherezady. Poza tym napisał wiele relacji ze swoich podróży oraz dzieł historycznych, najważniejsze z nich to czterotomowe dzieło "Essay sur l'histoire universelle et recherches sur celle de la Sarmatie".

Od swojej polskiej prapremiery w 1958 roku coraz bardziej popularne stają się "Parady" - sześć krótkich scenek w stylu commedia dell'arte. Każda z nich stanowi odrębną całość fabularną. Łączą je wyłącznie postacie, ale wyłącznie jako ludzkie typy. Kasander raz jest ojcem Zerzabelli, innym razem jej mężem, za każdym razem zaś starym, naiwnym, apodyktycznym, bezkrytycznym i bezrozumnym mężczyzną przegrywającym z młodością i jej siłą witalną. Zerzabella to heroina, tyleż egzaltowana co praktyczna, jeżeli kocha, to bez opamiętania, ale nigdy nie traci przy tym rezonu. Gil jest leniwym i sprytnym służącym, który poświęca się nicnierobieniu, przy tym nie grzeszy bohaterstwem i ściąga co się da z pańskiego stołu. Doktor jest nadęty, zaufany w sobie i swej wiedzy, tyleż niejasnej, co niepraktycznej, Leander zaś łączy w sobie cechy zalotnika i żołnierza samochwała. Dynamiczne i dowcipne dialogi pełne drwiny, aluzji i frywolnego dwuznacznego żartu, stwarzają możliwości mistrzowskich popisów aktorskich. Role są zarysowane szkicowo, jakby się prosiły o ich improwizowane uzupełnienie.

Potocki tak, ale skąd się wziął Orzechowski?? Komedia dell'arte to teatr posługujący się funkcjonującymi społecznie schematami myślowymi. Między aktorami, twórcami spektaklu, a widzami istniała pewna wspólnota. Widz spodziewał się, że taka a taka postać zachowywać się będzie w ten a nie inny sposób. I aktor go nie zawodził. Nawet jeżeli jakaś postać zachowywała się inaczej, był to element gry, którą wszyscy rozumieli i śmiali się wspólnie z wykreowanej sytuacji. Poza tym utwory reprezentują ideologię epoki, w której powstają. Wiemy z nich, co ludzie myśleli o istocie relacji społecznych, pozycji poszczególnych płci, jak pojmowali małżeństwo, miłość, honor etc. Kiedy dzisiaj czytamy wypowiedź Heleny, żony Menelaosa, która skarży się na swoją podłą samiczą naturę, siedząc u boku swego prawowitego małżonka po dziesięciu latach krwawych walk, do których się przyczyniła, z naszego punktu widzenia stanowi to zgrzyt, równie dla feministek, co dla tak zwanych prawdziwych mężczyzn. "Parady" Jana Potockiego bronią się same, co zostało udowodnione w ciągu ostatnich pięćdziesięciu lat, które zaowocowały kilkoma znakomitymi ich realizacjami, w tym telewizyjną ze świetną kreacją Piotra Fronczewskiego jako Kasandra. Orzechowski jednak postanowił dokonać pewnego eksperymenty, wystąpił w roli kulturowego antropologa, spojrzał na sytuacje zawarte w "Paradach" oczami współczesnego człowieka. Zmienił się nieco koloryt lokalny, zmieniły się skojarzenia, choć nadal pozostał stary kostium. I niezmienna pozostała miłość, skąpstwo, naiwność i głupota, która z pewnością będzie towarzyszyć ludzkości aż do momenty jej upadku.

Commedia dell'arte opierała się na improwizacji, to w improwizacji dostosowywało się treść do aktualnego widza. W tym przypadku to autor puścił wodze swej wyobraźni. A czy trafił on w oczekiwania widzów? To można ocenić zasiadając na widowni niewielkiej salki Lekkiego Teatru Przenośnego na trzecim piętrze Chorzowskiego Centrum Kultury.

2013:


Próby (2011):


Występ (2011):



Ta strona korzysta z plików cookie. Więcej informacji, na ten temat, znajdziesz tutaj.
Jeśli chcesz zrezygnować z korzyści, które dają pliki cookie, możesz to zrobić, zmieniając ustawienia swojej przeglądarki. Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.